W skrócie
- Choroba zwyrodnieniowa stawów (artroza) to jedna z najczęstszych przyczyn bólu stawów u dorosłych – także u osób aktywnych.
- Podstawą leczenia według międzynarodowych wytycznych jest ruch: ćwiczenia wzmacniające i aerobowe, edukacja oraz – przy nadwadze – redukcja masy ciała.
- Zmiany zwyrodnieniowe w badaniach obrazowych nie zawsze odpowiadają nasileniu bólu.
- Artroskopia nie jest zalecana w leczeniu zmian zwyrodnieniowych kolana, w tym zwyrodnieniowych uszkodzeń łąkotki.
- Glukozamina i chondroityna nie są zalecane przez American College of Rheumatology w leczeniu artrozy kolana i biodra.
„Mam zwyrodnienie, więc nie mogę biegać ani dźwigać” – to jedno z najczęstszych przekonań, z którymi spotykam się u pacjentów. Tymczasem w wytycznych leczenia choroby zwyrodnieniowej ruch nie jest zakazany – jest jednym z podstawowych zaleceń.
Czym jest choroba zwyrodnieniowa stawów
To przewlekła choroba całego stawu: chrząstki, kości podchrzęstnej, błony maziowej, więzadeł i otaczających mięśni. Najczęściej dotyczy kolan, bioder, kręgosłupa i stawów rąk. Typowe objawy to ból przy obciążaniu, sztywność po okresie bezruchu i ograniczenie ruchomości.
Ruch jako leczenie
Co pokazują badania i wytyczne
Wytyczne OARSI z 2019 roku zaliczają ćwiczenia (wzmacniające, aerobowe, a także ćwiczenia typu tai chi czy joga) oraz edukację do podstawowych metod leczenia artrozy kolana, biodra i choroby wielostawowej. [1]
Wytyczne American College of Rheumatology z 2019 roku zdecydowanie zalecają ćwiczenia u wszystkich chorych z artrozą kolana, biodra i rąk, a przy nadwadze lub otyłości – redukcję masy ciała. [2]
Przegląd Cochrane obejmujący kilkadziesiąt badań wykazał, że ćwiczenia „na lądzie” zmniejszają ból i poprawiają funkcję u osób z artrozą kolana, a efekt utrzymuje się przez kilka miesięcy po zakończeniu programu. [3]
Masa ciała a kolana
Co pokazują badania i wytyczne
W badaniu IDEA u osób z nadwagą lub otyłością i artrozą kolana połączenie diety z ćwiczeniami (średni spadek masy ciała ok. 10%) dało większe zmniejszenie bólu i poprawę funkcji niż same ćwiczenia, a także zmniejszyło obciążenia działające na staw kolanowy. [4]
Iniekcje dostawowe
Co pokazują badania i wytyczne
Wytyczne ACR z 2019 roku zdecydowanie zalecają dostawowe iniekcje glikokortykosteroidów (sterydów) w artrozie kolana i biodra. Zwykle dają one krótkotrwałe zmniejszenie bólu. [2]
Te same wytyczne raczej odradzają iniekcje kwasu hialuronowego w artrozie kolana i zdecydowanie odradzają iniekcje osocza bogatopłytkowego (PRP), oceniając dowody jako niewystarczające. [2]
Wytyczne OARSI z 2019 roku warunkowo dopuszczają kwas hialuronowy w artrozie kolana. Stanowiska towarzystw naukowych w sprawie iniekcji różnią się, a badania nad PRP wciąż trwają. [1]
Czego nie zalecają wytyczne
Co pokazują badania i wytyczne
Panel ekspertów BMJ Rapid Recommendations wydał silne zalecenie przeciwko artroskopii u osób ze zmianami zwyrodnieniowymi kolana, także przy zwyrodnieniowym uszkodzeniu łąkotki – korzyść jest niewielka i krótkotrwała. [5]
ACR zdecydowanie odradza stosowanie glukozaminy i chondroityny w artrozie kolana i biodra. [2]
Moje podejście
Na konsultacji oceniam nie tylko zdjęcie RTG czy opis rezonansu, ale przede wszystkim objawy, funkcję i cele: czy chcesz wrócić do biegania, dźwigania, czy po prostu chodzić bez bólu. Plan zwykle obejmuje dobrze dobrane obciążenia treningowe prowadzone razem z fizjoterapeutą, leczenie przeciwbólowe zgodne z wytycznymi, a przy nadwadze – leczenie otyłości. Iniekcje dostawowe traktuję jako uzupełnienie leczenia ruchem. Przed decyzją omawiam, czego można się spodziewać po danym preparacie i jak mocne są dowody na jego skuteczność.
Ból przy wysiłku nie zawsze oznacza, że staw „się niszczy”. Często chodzi o dobranie dawki ruchu, a nie o jego unikanie.
Ograniczenia danych
- Efekty ćwiczeń w badaniach są umiarkowane i różnią się między osobami.
- Badania rzadko obejmowały osoby uprawiające sport wyczynowo.
- Wytyczne różnych towarzystw nie są zgodne co do wszystkich metod, np. niektórych iniekcji dostawowych.
Źródła
- Bannuru RR i wsp. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578-1589. PMID: 31278997. doi: 10.1016/j.joca.2019.06.011
- Kolasinski SL i wsp. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Care Res (Hoboken). 2020;72(2):149-162. PMID: 31908149. doi: 10.1002/acr.24131
- Fransen M i wsp. Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database Syst Rev. 2015;1(1):CD004376. PMID: 25569281. doi: 10.1002/14651858.CD004376.pub3
- Messier SP i wsp. Effects of intensive diet and exercise on knee joint loads, inflammation, and clinical outcomes among overweight and obese adults with knee osteoarthritis: the IDEA randomized clinical trial. JAMA. 2013;310(12):1263-73. PMID: 24065013. doi: 10.1001/jama.2013.277669
- Siemieniuk RAC i wsp. Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ. 2017;357:j1982. PMID: 28490431. doi: 10.1136/bmj.j1982
Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzje o diagnostyce i leczeniu podejmuje się indywidualnie, po rozmowie i – w razie potrzeby – badaniu. Fragmenty oznaczone jako „Co pokazują badania i wytyczne” opisują wyniki publikacji naukowych, a „Moje podejście” – moją praktykę i opinię. Jak powstają materiały.
