W skrócie
- Podstawą jest jedzenie. Suplement może uzupełnić dietę, ale jej nie zastąpi.
- Tylko nieliczne suplementy mają dobre dowody na poprawę wyników sportowych – m.in. kreatyna i kofeina.
- Żelazo czy witaminę D warto uzupełniać na podstawie wyników badań, a nie „na wszelki wypadek”.
- Suplementy mogą być zanieczyszczone substancjami zakazanymi w sporcie. Sportowcy startujący w zawodach odpowiadają za to, co przyjmują.
- Przed włączeniem suplementów warto sprawdzić interakcje z lekami i choroby współistniejące.
Półki z suplementami dla sportowców uginają się od obietnic: więcej siły, szybsza regeneracja, „spalanie tłuszczu”. Tymczasem tylko niewielka część tych produktów ma solidne podstawy naukowe – a niektóre mogą zaszkodzić zdrowiu lub karierze sportowej.
Najpierw jedzenie
Co pokazują badania i wytyczne
Wspólne stanowisko American College of Sports Medicine, Academy of Nutrition and Dietetics i Dietitians of Canada podkreśla, że podstawą wydolności i zdrowia sportowca jest odpowiednia podaż energii i składników odżywczych z diety, a suplementy powinny być stosowane rozważnie, po ocenie potrzeb. [1]
Kiedy suplement ma sens
Co pokazują badania i wytyczne
Konsensus MKOl z 2018 roku wyróżnia kilka sytuacji, w których suplementy mogą być uzasadnione: uzupełnianie stwierdzonych niedoborów (np. żelaza czy witaminy D), wygodne dostarczenie energii lub białka (tzw. żywność dla sportowców) oraz bezpośrednia poprawa wydolności. W tej ostatniej grupie dobre dowody ma tylko kilka substancji, m.in. kofeina, kreatyna, azotany, beta-alanina i wodorowęglan sodu – a ich skuteczność zależy od rodzaju wysiłku. [2]
Kreatyna
Co pokazują badania i wytyczne
Według stanowiska International Society of Sports Nutrition kreatyna jest jednym z najskuteczniejszych suplementów zwiększających zdolność do wysiłku o wysokiej intensywności i przyrost beztłuszczowej masy ciała w połączeniu z treningiem. U zdrowych osób jest uznawana za bezpieczną. Typowa dawka podtrzymująca to 3–5 g na dobę. [3]
Kofeina
Co pokazują badania i wytyczne
Kofeina w dawce ok. 3–6 mg/kg masy ciała, przyjęta mniej więcej godzinę przed wysiłkiem, poprawia wyniki w wielu rodzajach wysiłku. Wyższe dawki nie dają zwykle dodatkowych korzyści, a zwiększają ryzyko działań niepożądanych – m.in. pogorszenia snu. [4]
Białko
Co pokazują badania i wytyczne
U osób aktywnych fizycznie spożycie białka na poziomie ok. 1,4–2,0 g/kg masy ciała na dobę wspiera budowę i utrzymanie masy mięśniowej. Odżywka białkowa to wygodny sposób uzupełnienia diety, ale nie jest konieczna, jeśli białka wystarcza w jedzeniu. [5]
Żelazo
Co pokazują badania i wytyczne
Niedobór żelaza jest częsty u osób aktywnych, zwłaszcza u kobiet i biegaczy. Suplementację zaleca się po potwierdzeniu niedoboru w badaniach – nadmiar żelaza również może szkodzić. [6]
Ryzyko: zanieczyszczenia i doping
Co pokazują badania i wytyczne
Konsensus MKOl zwraca uwagę, że suplementy diety mogą zawierać substancje niewymienione na etykiecie, w tym zakazane w sporcie. Zawodnicy podlegający kontroli antydopingowej ponoszą odpowiedzialność za każdą substancję wykrytą w organizmie, dlatego powinni wybierać produkty przebadane przez niezależne programy certyfikacji. [2]
Moje podejście
Zanim cokolwiek zalecę, sprawdzam, czego naprawdę brakuje: oceniam sposób odżywiania i – gdy jest to potrzebne – zlecam badania (np. gospodarki żelazem czy poziomu witaminy D). Sprawdzam też przyjmowane leki i choroby przewlekłe, bo suplementy mogą wchodzić w interakcje.
Często efektem konsultacji jest… mniej suplementów, a nie więcej. Wolę kilka dobrze uzasadnionych preparatów niż długą listę produktów bez dowodów. Nie polecam konkretnych marek i nie współpracuję z producentami suplementów.
Ograniczenia danych
- Wiele badań nad suplementami prowadzono na małych grupach młodych, wytrenowanych mężczyzn – wyniki nie zawsze dotyczą kobiet, amatorów czy osób starszych.
- Skuteczność zależy od dyscypliny, dawki i indywidualnej odpowiedzi.
- Część badań była finansowana przez przemysł suplementacyjny.
Źródła
- Thomas DT i wsp. American College of Sports Medicine Joint Position Statement. Nutrition and Athletic Performance. Med Sci Sports Exerc. 2016;48(3):543-568. PMID: 26891166. doi: 10.1249/MSS.0000000000000852
- Maughan RJ i wsp. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439-455. PMID: 29540367. doi: 10.1136/bjsports-2018-099027
- Kreider RB i wsp. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18. PMID: 28615996. doi: 10.1186/s12970-017-0173-z
- Guest NS i wsp. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 2021;18(1):1. PMID: 33388079. doi: 10.1186/s12970-020-00383-4
- Jäger R i wsp. International Society of Sports Nutrition Position Stand: protein and exercise. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:20. PMID: 28642676. doi: 10.1186/s12970-017-0177-8
- Sim M i wsp. Iron considerations for the athlete: a narrative review. Eur J Appl Physiol. 2019;119(7):1463-1478. PMID: 31055680. doi: 10.1007/s00421-019-04157-y
Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzje o diagnostyce i leczeniu podejmuje się indywidualnie, po rozmowie i – w razie potrzeby – badaniu. Fragmenty oznaczone jako „Co pokazują badania i wytyczne” opisują wyniki publikacji naukowych, a „Moje podejście” – moją praktykę i opinię. Jak powstają materiały.
