W skrócie
- Sen to jeden z filarów regeneracji. Jego niedobór może pogarszać wydolność, koncentrację i samopoczucie.
- W badaniach obserwacyjnych krótszy sen wiązał się z większym ryzykiem urazów u młodych sportowców – to związek, a nie dowód przyczyny.
- Przewlekła bezsenność jest chorobą, którą się leczy. Leczeniem pierwszego wyboru jest terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I).
- Leki nasenne mają swoje miejsce, ale zwykle jako leczenie krótkoterminowe i pod kontrolą lekarza.
- Problemy ze snem bywają objawem innych zaburzeń – np. depresji, lęku czy przetrenowania.
Możesz mieć świetny plan treningowy i dobrze dobraną dietę, a i tak nie robić postępów, jeśli śpisz za krótko albo źle. Sen jest czasem, w którym organizm się regeneruje – i nie da się go niczym w pełni zastąpić.
Sen a forma sportowa
Co pokazują badania i wytyczne
Przegląd badań z 2015 roku wskazuje, że niedobór snu może pogarszać niektóre elementy wydolności (szczególnie dłuższy wysiłek), a także funkcje poznawcze i nastrój. Wyniki poszczególnych badań różnią się w zależności od rodzaju wysiłku i stopnia niedoboru snu. [1]
W małym badaniu u 11 koszykarzy wydłużenie snu przez kilka tygodni poprawiło czas sprintu i celność rzutów. [2]
Sen a kontuzje
Co pokazują badania i wytyczne
W badaniu obserwacyjnym u nastoletnich sportowców ci, którzy spali mniej niż 8 godzin na dobę, mieli około 1,7 raza większe ryzyko urazu niż ci, którzy spali dłużej. [3] Badanie pokazuje związek, a nie zależność przyczynowo-skutkową, i dotyczyło młodzieży.
Międzynarodowy konsensus ekspertów z 2021 roku podkreśla znaczenie snu dla zdrowia i wyników sportowców i rekomenduje m.in. edukację na temat snu, regularną przesiewową ocenę problemów ze snem oraz diagnostykę w razie podejrzenia zaburzeń. [4]
Bezsenność – kiedy to już choroba
O przewlekłej bezsenności mówimy, gdy trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu lub zbyt wczesne budzenie się występują co najmniej 3 razy w tygodniu przez co najmniej 3 miesiące i wpływają na funkcjonowanie w ciągu dnia. [5]
Co pokazują badania i wytyczne
Europejskie wytyczne z 2023 roku zalecają terapię poznawczo-behawioralną bezsenności (CBT-I) jako leczenie pierwszego wyboru u dorosłych w każdym wieku. [5] Podobne stanowisko zajmuje Amerykańska Akademia Medycyny Snu. [6]
Leczenie farmakologiczne można zaproponować, gdy CBT-I nie jest wystarczająco skuteczna lub dostępna. Wytyczne wskazują na różne grupy leków – m.in. agonistów receptora benzodiazepinowego, niskie dawki sedatywnych leków przeciwdepresyjnych, antagonistów receptorów oreksynowych czy melatoninę o przedłużonym uwalnianiu (u osób po 55. roku życia) – z zaleceniem stosowania przede wszystkim krótkoterminowo. Nie zaleca się w leczeniu bezsenności m.in. leków przeciwhistaminowych, przeciwpsychotycznych ani preparatów ziołowych ze względu na niewystarczające dowody. [5, 7]
Moje podejście
Zaczynam od ustalenia, skąd bierze się problem: pytam o rytm dnia, godziny treningów, kofeinę, alkohol, ekrany, stres, nastrój. Czasem przyczyną jest zbyt duże obciążenie treningowe lub niedobór energii.
Jako lekarka mogę – gdy jest to wskazane – włączyć leczenie farmakologiczne. Traktuję je jako wsparcie, a nie jedyne rozwiązanie: łączę je z elementami terapii behawioralnej i planuję, jak i kiedy leczenie zakończyć. W razie podejrzenia innych zaburzeń snu kieruję na dalszą diagnostykę.
Co możesz zrobić już dziś
- stałe pory wstawania – także w weekendy
- ostatnia kawa najlepiej kilka godzin przed snem
- intensywny trening wieczorem – obserwuj, jak wpływa na Twój sen
- chłodna, ciemna i cicha sypialnia
- łóżko do spania, nie do pracy i przewijania telefonu
Ograniczenia danych
- Wiele badań nad snem sportowców to małe badania lub badania obserwacyjne.
- Dane o kontuzjach dotyczą głównie młodzieży; nie można ich wprost przenieść na dorosłych amatorów.
- Badania leków nasennych rzadko obejmowały sportowców, a wpływ leków na wydolność następnego dnia jest słabo poznany.
Źródła
- Fullagar HH i wsp. Sleep and athletic performance: the effects of sleep loss on exercise performance, and physiological and cognitive responses to exercise. Sports Med. 2015;45(2):161-186. PMID: 25315456. doi: 10.1007/s40279-014-0260-0
- Mah CD i wsp. The effects of sleep extension on the athletic performance of collegiate basketball players. Sleep. 2011;34(7):943-950. PMID: 21731144. doi: 10.5665/SLEEP.1132
- Milewski MD i wsp. Chronic lack of sleep is associated with increased sports injuries in adolescent athletes. J Pediatr Orthop. 2014;34(2):129-133. PMID: 25028798. doi: 10.1097/BPO.0000000000000151
- Walsh NP i wsp. Sleep and the athlete: narrative review and 2021 expert consensus recommendations. Br J Sports Med. 2021;55(7):356-368. PMID: 33144349. doi: 10.1136/bjsports-2020-102025
- Riemann D i wsp. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. PMID: 38016484. doi: 10.1111/jsr.14035
- Edinger JD i wsp. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):255-262. PMID: 33164742. doi: 10.5664/jcsm.8986
- Sateia MJ i wsp. Clinical Practice Guideline for the Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia in Adults: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med. 2017;13(2):307-349. PMID: 27998379. doi: 10.5664/jcsm.6470
Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzje o diagnostyce i leczeniu podejmuje się indywidualnie, po rozmowie i – w razie potrzeby – badaniu. Fragmenty oznaczone jako „Co pokazują badania i wytyczne” opisują wyniki publikacji naukowych, a „Moje podejście” – moją praktykę i opinię. Jak powstają materiały.
