W skrócie
- REDs (względny niedobór energii w sporcie) to zespół zaburzeń wynikających z tego, że organizm przez dłuższy czas dostaje za mało energii w stosunku do wydatku na trening.
- Dotyczy kobiet i mężczyzn, zawodowców i amatorów – nie tylko osób bardzo szczupłych.
- Może objawiać się m.in. zmęczeniem, spadkiem formy, zaburzeniami miesiączkowania, złamaniami zmęczeniowymi, częstszymi infekcjami i pogorszeniem nastroju.
- Brak miesiączki u osoby trenującej nie jest „normalnym efektem treningu” i wymaga diagnostyki.
- Podstawą leczenia jest przywrócenie odpowiedniej podaży energii – często z pomocą zespołu: lekarza, dietetyka i psychologa.
Trenujesz regularnie, starasz się „jeść zdrowo”, a mimo to forma spada, ciągle jesteś zmęczony albo zmęczona, łapiesz kolejne kontuzje? Jedną z przyczyn, o której wciąż mówi się za mało, jest zbyt mała ilość energii w stosunku do tego, ile wydatkuje organizm. Tak powstaje REDs – Relative Energy Deficiency in Sport.
Czym jest REDs
Co pokazują badania i wytyczne
Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOl) opisuje REDs jako zespół zaburzeń funkcjonowania organizmu – fizycznego i psychicznego – spowodowany przewlekłą lub znaczną niską dostępnością energii (ang. low energy availability, LEA). [1, 2] Dostępność energii to ilość energii z pożywienia, która zostaje organizmowi po „opłaceniu” treningu – na pracę hormonów, kości, układu odpornościowego i wszystkich innych procesów.
Konsensus z 2023 roku rozróżnia niską dostępność energii, która jest krótkotrwała i odwracalna, od niskiej dostępności energii, która jest problematyczna – długotrwała lub głęboka i prowadząca do szkód zdrowotnych. [1]
Kogo dotyczy
Niedobór energii nie zawsze wynika z celowego odchudzania. Bardzo często jest nieświadomy: ktoś zwiększa objętość treningów, ale nie je proporcjonalnie więcej, albo próbuje jednocześnie „zrzucić” kilka kilogramów i poprawić wyniki.
Co pokazują badania i wytyczne
REDs może dotyczyć kobiet i mężczyzn, sportowców na każdym poziomie, w tym sportowców z niepełnosprawnościami. Szczególnie narażone są dyscypliny, w których liczy się niska masa ciała, kategorie wagowe lub estetyka sylwetki, a także sporty wytrzymałościowe. [1]
Jakie mogą być objawy
Co pokazują badania i wytyczne
Problematyczna niska dostępność energii może wpływać na wiele układów: gospodarkę hormonalną i funkcje rozrodcze, zdrowie kości, metabolizm, układ odpornościowy, krwiotwórczy i sercowo-naczyniowy, a także na samopoczucie psychiczne. Wpływa też na wydolność – m.in. na siłę, wytrzymałość, koordynację i zdolność do regeneracji. [1, 2]
- przewlekłe zmęczenie, brak energii do treningu, spadek formy mimo ćwiczeń
- zaburzenia miesiączkowania lub brak miesiączki, u mężczyzn m.in. obniżone libido
- złamania zmęczeniowe i nawracające urazy
- częste infekcje, gorsze gojenie się
- drażliwość, gorszy nastrój, problemy z koncentracją i snem
Ważne: przyjmowanie antykoncepcji hormonalnej może maskować zaburzenia cyklu – krwawienie z odstawienia nie świadczy o tym, że oś hormonalna działa prawidłowo. [1]
Jak wygląda diagnostyka
Co pokazują badania i wytyczne
Konsensus MKOl z 2023 roku zaproponował narzędzie kliniczne (REDs CAT2), które pomaga ocenić ryzyko i nasilenie zaburzeń na podstawie wywiadu, badań laboratoryjnych, oceny cyklu miesiączkowego, gęstości mineralnej kości i historii urazów. [1] REDs jest rozpoznaniem z wykluczenia – podobne objawy mogą dawać np. choroby tarczycy, niedokrwistość czy inne zaburzenia hormonalne.
Moje podejście
Podczas konsultacji pytam o trening, sposób jedzenia, zmiany masy ciała, cykl miesiączkowy, sen i przebyte urazy – zwłaszcza złamania zmęczeniowe. Badania laboratoryjne dobieram indywidualnie, zwykle obejmują one m.in. morfologię i parametry gospodarki żelazem, ocenę tarczycy i – w zależności od sytuacji – hormony płciowe. Sprawdzam też, czy objawów nie tłumaczy inna choroba. Przy zaburzeniach miesiączkowania lub innych zaburzeniach hormonalnych kieruję do ginekologa lub endokrynologa w celu dalszej diagnostyki i leczenia.
Niedobór żelaza jest u osób aktywnych częsty i może dawać podobne objawy, dlatego zawsze o nim myślę. [3]
Leczenie
Co pokazują badania i wytyczne
Podstawą leczenia jest zwiększenie dostępności energii – przez zwiększenie podaży energii, czasem także czasowe zmniejszenie obciążeń treningowych. Konsensus zaleca podejście zespołowe: lekarz, dietetyk sportowy, a gdy pojawia się problem z jedzeniem – psycholog lub psychiatra. [1, 2]
Moje podejście
Nie traktuję tego jako „zakazu trenowania”. Najczęściej szukamy takiego planu, który pozwoli trenować dalej, ale bez kosztów zdrowotnych. Gdy widzę sygnały zaburzeń odżywiania, kieruję do specjalisty – to część leczenia, a nie porażka.
Ograniczenia danych
- Większość badań dotyczy kobiet uprawiających sporty wytrzymałościowe. Danych o mężczyznach i amatorach jest mniej.
- Dostępność energii trudno precyzyjnie zmierzyć poza warunkami badań naukowych.
- Wiele badań ma charakter przekrojowy – pokazują związek, ale nie zawsze przyczynę.
- Narzędzia przesiewowe i kliniczne są wciąż walidowane.
Źródła
- Mountjoy M i wsp. 2023 International Olympic Committee’s (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073-1097. PMID: 37752011. doi: 10.1136/bjsports-2023-106994
- Mountjoy M i wsp. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687-697. PMID: 29773536. doi: 10.1136/bjsports-2018-099193
- Sim M i wsp. Iron considerations for the athlete: a narrative review. Eur J Appl Physiol. 2019;119(7):1463-1478. PMID: 31055680. doi: 10.1007/s00421-019-04157-y
Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzje o diagnostyce i leczeniu podejmuje się indywidualnie, po rozmowie i – w razie potrzeby – badaniu. Fragmenty oznaczone jako „Co pokazują badania i wytyczne” opisują wyniki publikacji naukowych, a „Moje podejście” – moją praktykę i opinię. Jak powstają materiały.
